Gunter Hohne
| MAKING DESIGN, NOT WAR East German industrial culture facts in the 50s & 60s Intro Duitsland was het enige Europese land dat van 1945 tot 1990 zelf door het IJzeren Gordijn doorsneden was. Terwijl West Duitsland door het US Marshallplan hulp ontving voor de kapitalis-tische wederopbouw, en sinds 1949 zich als de burgerlijke, democratische staat Bondsrepubliek Duitsland kon vestigen en door integratie met de West Europese Gemeenschap snel een economische en culturele opbloei kende, heersten in de Oost Duitse Sovjet bezettingszone en latere Duitse Democratische Republiek (DDR) totaal andere, moeilijkere omstandigheden voor wederopbouw en democratisering na de Nazi dictatuur. De Duitsers waren verslagen, maar de Oost Duit- sers waren de echte verliezers van de Hitler-Oorlog. Zij zaten met immense herstel betalingen aan de Sovjet Unie. Zij moesten voor geheel Duitsland herstel betalingen doen. Direct na het einde van de oorlog demonteerde en deporteerde de USSR grote delen van de in tact gebleven Oost Duitse industrie, inclusief het totale 2de track van het spoorwegnet en confi sceerde de belangrijkste Oost Duitse bedrijven tot Sovjet Staatsbezit. Ook toen de meeste daarvan in de loop van de jaren 50 weer werden teruggegeven aan de in 1949 opgerichte DDR, bleef de Oost Duitse staat tot aan het eind van 1990 nog economisch en politiek extreem afhankelijk van Moskou. Niettemin ontwikkelde zich de DDR economie, op het ge- bied van de productcultuur, tot de showroom van de Oostblok landen. Design uit de DDR was niet alleen in de “socialistische broederstaten” gewild, maar werd ook en masse naar het Westen geëxporteerd. Echter, vooral als anonieme handelswaar. Een hoogtepunt bereikte de DDR industriedesign aan het eind van de jaren 50 tot aan het begin van de jaren 70, nadat de eerste Oost Duitse, in design opgeleide ontwerpers een plek innamen in het bedrijfsleven. Ook zorgden centrale staatsdesign instituten ervoor, dat zich in het econo- misch management langzamerhand een breder bewustzijn van het design ontwikkelde. Bright & Light Vooral door plafondverlichting vertegenwoordigd, toont Bright & Light klassiekers van de verlichtingsindustrie in de DDR uit die periode. Het gaat daarbij vooral om verlichting van het bedrijf VEB METALLDRUCKER HALLE, ont staan uit een productie coöperatie, en in feite de eerste Design pionier van de verlichtingsindustrie. Het bedrijf werkte tientallen jaren met industriële designers van de HOCHSCHULE FUR INDUSTRIELLE FORMGESTALTUNG BURG GIEBICHENSTEIN in Halle (Saale) samen en werd sinds de jaren 70 leverancier voor het Zweedse meubelmagazijn IKEA. Sit Down Sit Down toont vijf zitmeubels die exemplarisch zijn voor meer dan alleen het ontwerp uit de Design periode. De oudste stoel ontstond in 1945-1950 in het reeds in het begin van de 20ste eeuw beroemde DEUTSCHEN WERKSTATTEN HELLERAU nabij Dresden. Zitting, leuning en voorzijde zijn een geheel van 29 vlakken, bestaande uit gelamineerde fi neerlagen van hout, die ook door middel van houten pluggen verbonden zijn. Aan deze stoel zit geen gram meta- al, en het is extreem belastbaar en duurzaam. Ontworpen als een gracieus en robuust volksmeubel, maar het werd afgekeurd voor de handel omdat het “nergens op leek”. En zo kwam het meubel alleen voor korte tijd vooral bij overheidsgebouwen terecht. Ook uit de Duitse werk- plaatsen van Hellerau kwam de “Seminar stoel” van 1947, deze kwam met 100.000den terecht in universiteiten en hogescholen van de DDR, tot op de dag van vandaag doet deze stoel nog dienst. Tien jaar later verschijnt het leunstoel Model 53693, een esthetisch verlaagd en comfortabel zitmeubel, vervaardigd in grote oplage. Beide stoelen zijn ontworpen door voormalige Bauhaus studenten. Met zijn Freischwinger-Clubsessel uit 1965 reageerde de Leipzicher designer Rudolf Horn, een toonaangevende meu- bel- en interieurexpert uit de DDR op het ongemak toen hij plaats had genomen in de beroemde Barcelona stoel van Ludwig Mies van der Rohe en daarin stijf ineengevouwen werd. Hij maakte van het X vormige onderstel een Z, en zo ontstond een stoel die werkelijk kon ont- spannen en swingen. Het meubelstuk werd een export topper naar het Westen voor het Potsdam- mer bedrijf ROEHL KG. Voor de DDR binnen- landse markt bleef voor deze serie vrijwel niets over. Tegelijkertijd gaf het voor het in 1959-60 ontwik- kelde MODEL 3101 reeds een oplage van miljo- enen in diverse varianten: in hout, met kunstleer of textiel. Ze waren vooral bestemd voor vergader en presentatieruimtes, voor kantines en scholen. De hoofdafnemer was het nationale volksleger van de DDR. Vandaag de dag worden ze nog steeds geproduceerd in Stendal, met name in luxe chroom en hout uitvoering. Looking & Listening Looking & Listening omvat technische design highlights voor oog en oor: foto en fi lmtechniek, oog optiek, radio, grammafoon, bandrecorders en televisies. Ook hier waren de Oost Duitse bedrijven en hun ontwerpers op hun best in die tijd. Duidelijk te herkennen is hoe zich vanaf de 2de helft van de jaren 50 de productesthetiek slagvaardig mod- erniseerde, toen de eerste afgestudeerde ontwer- pers in de bedrijven gingen werken. Rond die tijd ontwikkelden zich radio en televisietoestel- len als zelfstandige technisch, esthetische ap- paraten, net zoals de producten van de optische en foto technische industrie van Oost Duitsland. Een bijzonder hoogtepunt van function- eel design is de tv ontvanger ALEX van Stern Radio Berlin, het kleine portabel tv toestel K67 uit Stassfurt: dit was het eerste volledig op transistor gebaseerd draagbare televisietoestel van de so- cialistische landen om ter gelegenheid van de 20ste verjaardag van de DDR in 1969 in serie productie te gaan. Helaas was de techniek nog niet zo ver en konden dagelijks slechts tussen de 5 en 25 goede apparaten de fabriek verlaten. In 1968 werd met deze productie gestaakt en later ook niet weer hervat, omdat de Sovjet Unie met haar model JUNOST op de markt van de Comecon-staten het monopolie van draagbare tv’s zich toegeëigend had. Lay the Table Lay the Table geeft een klein inzicht in de hoogtepunten van de keuken en tafelcultuur. Tot de wei- nige eigen industrie delfstoff en waarover de DDR beschikte gold het basismateriaal voor glas, keramiek en porselein. Hier lukte het de Oost Duitse ontwerpers om in de jaren 50 en 60 prachtige en praktische producten voor de gedekte tafel en de gastronomie te ontwerpen. Naast het beschikbare aluminium, kwam echter ook het meer zeldzame edel metaal tot inzet. Trendsetters hierin waren: VEB AUER BESTECK-UND-SILBERWARENWERKE (ABS) in het West Saksische erts gebergte. Voor ABS ontwierp vooral Christa Bohne een gastronomie serie van uitmuntende vormkwaliteit die vandaag nog in Oost Duitsland wordt gebruikt. Verder ontstonden er in de DDR chemie industrie uit de inheemse bruinkool en uit de Sovjet aardolie talrijke kunststof-produkten voor keuken en tafel. De electro industrie leverde moderne keuken apparaten, die de huishouding mechaniseerden. Clean is Beautiful Clean is beautiful betekent: als alles netjes schoon was, waren vaak ook de apparaten die daarvoor zorgden mooi om te zien. Daarbij behoorden vooral stofzuigers van Oost Duits fabricaat. De meesten en bekendste kwamen van het label Omega uit de stad Altenburg Thuringen. En werden vanaf het eind van de jaren 50 steeds door professionele designers ontworpen. Een aantal van deze handzame en duurzame apparaten zijn nu nog in gebruik. Een bijzonder geraffi neerd exemplaar was de multifunctionele handstofzuiger HS7005 uit 1962, die ook als elektrisch borstel- en poet- sapparaat gebruikt kon worden. Het werd massaal geëxporteerd naar het westen, o.a. naar Nederland, waar het “poly S” heette en door een Rotterdamse fi rma verkocht werd, zonder dat daarbij op de DDR afkomst werd gewezen.. Put on & Take off Put on & Take off betreft een kleine, maar belan- grijke inkijk in de Oost Duitse textiel en mode trends in de jaren 50 en 60 en ook in de design ontwikkeling van de naaimachine industrie, die tot het eind van de DDR steeds garant stond voor wereldklasse. De hier getoonde bekledingsstuk- ken zijn vervaardigd uit katoen en synthetische vezels. Deze materialen maakten vanaf de jaren 60 ook in Oost Duitsland furore. Te zien zijn naast deco-stoff en, typische teenager en dameskleding uit deze tijd. Evenals een bikini uit het eind van de jaren 60, die niet alleen zijn naam ontleent aan het gelijknamige atoombom-test-atol, maar in deze grote uitvoering tevens in staat was om een atomboezem te ondersteunen. En: een kostuum voor de feestdagen gemaakt van gebreide polyester vezel Präsent20, ontwikkeld ter gelegenheid van de 20ste verjaardag van de stichting van de DDR 1969. Alle geëxposeerde objecten maken deel uit van de omvangrijke, Berlijnse privé verzameling van de Design historicus, cultuur publicist en schrijver Günter Höhne. Meer over de verzameling en het documentatie archief: www.industrieform-ddr.de Van Günter Höhne verschijnt op 1 oktober 2009 bij Fackelträger Verlag Kohln. Het nieuwe boek “ Die geteilte Form Deutsch Deutsche Design Af- fären 1949-1989” (in het Duits). MAKING DESIGN, NOT WAR East German industrial culture facts in the 50s & 60s Intro Germany was the only European country that was from 1945 to 1990 itself split in two by the Iron Curtain. West Germany received US Marshall-plan assistence for capitalistic reconstruction, was incorporated as the bourgeois democratic state of the Federal Republic of Germany (in 1949) and through integration in the (Western) European Economic Community was able to quickly fl ourish economically and culturally. At the same time in the East German zone of Soviet occupation, the later German Democratic Republic (GDR/DDR), experienced completely diff erent, far more challenging circumstances for reconstruction and democratisation aft er the Nazi dictatorship. All the Germans had been defeated, but the East Germans were the real losers of Hitler’s war. Th ey were saddled with immense war reparations to the Soviet Union, having to pay back all the USSR judged the whole of Germany owed them. Immediately after the war, the USSR dismantled and deported a large part of the surviving East German industries, including half of the railways. Clean is Beautiful in the zone. Remaining important East German industries were nationalised and became Soviet state property. Even aft er most were handed back to the DDR in the 1950s, the East German state remained economically and politically dependent on Moscow. Nonetheless the DDR economy developed into the showroom of the Comecon-countries, particularly in the fi eld of applied design. DDR design was not only sought-aft er in the “socialist brother- states”, but was also exported en masse to the West. However, in the latter case its origins were usually hidden. Industrial design from the DDR reached its apogee from the late 1950s to the early 1970s, as the fi rst generation of East German design graduates started to fi nd their way into business. Central desing institutes also ensured that the economic management slowly developed a broader consciousness of design issues. Bright & Light Bright & Light shows off classic examples from the DDR lighting industry of that period, particularly ceiling lamps. The most prominent source is the VEB METALLDRUCKER HALLE, which grew out of a cooperative production company, and in fact was the first design pioneer in the lighting industry. For decades the company employed industrial designers from the HOCHSCHULE FUR INDUSTRIELLE FORMGESTALTUNG BURG GIEBICHENSTEIN in Halle (Salle) and in the 1970s became a supplier for the IKEA, the Swedish furniture chain. Sit Down Sit Down exhibits fi ve chairs that are exemplary for more than just the design from the Design period. The oldest chair came into being between 1945 and 1950 in DEUTSCHEN WERKSTATTEN HELLERAU near Dresden, which had already been famous since the start of the 20th century. Th e seat, back and front consist of a set of 29 planes, made up of laminated wood veneers, connected by wooden plugs. Th is chair does not contain a single gram of metal, and it is very durable and sustainable. It was designed as a gra- cious and robust piece of furniture for the people, but it failed to gain approval for commercialization because “it didn’t look like anything”. For that reason it was only produced for a short time and mainly ended up in government buildings. Another design from the WERKSTATTEN was the “Seminar chair” from 1947. Hundreds of thousands of these chairs were manufactured for DDR universities and polytechnics, and can still be seen in use today. Ten years later the reclining chair Model 53693 appeard, an aesthetically lowered and comfortable seat, made in large numbers. It was designed by former Bauhaus students, as was the Freischwinger-Clubsessel from 1965, which was Leipzicher desinger Rudolf Horn’s (trendsetting furniture and interior design expert from the DDR) reaction to his un- comfortable experience sitting on the famous Barcelona chair by Mies van der Rohe, which folded him up stiffl y. He changed the original X-shaped support into a Z-shape, creating a chair that could actually relax and swing. The chair was a huge export success to the West for the Potsdammer company ROEHL KG. Unfortunately that meant that almost none remained for DDR customers. At the same time the MODEL 3101, developed in 1959-60, was being produced by the millions in various variations, made of wood, artifi cial leather or textiles. Th ey were primarily intended for meeting and presentation rooms, for cantines and schools. The biggest customer was the National Peoples’ Army (NVA) of the DDR. Th ey are still being produced in Stendal, particularly in a luxury chrome and wooden version. Looking & Listening Looking & Listening showcases design highlights for the visual and aureal senses: photography and fi lm technology, optics, ra- dio, grammophone, tape recorders and televisions. In these fi elds too East German companies and designers were at their best at this time. One can clearly see how product aesthetics modernised quickly from the second half of the 1950s onwards, when the fi rst graduated desginers started work. Around that time radios and televisions developed into independent technical and aesthetic de- vices, as did the products of the DDR optical and photographic industry. Of particular note in terms of functional design are the ALEX tv reciever by Stern Radio Berlin and the small portable TV K67 from Stassfurt: the latter was the fi rst fully transistor-based television made in the socialist countries. It was intended to go into mass production in 1969 to celebrate the DDR’s 20th anni- versary. Unfortunately this level of technology was not yet reliably attainable and only some 5 to 25 units actually left the factory in working condition. Production was halted in 1968 and was never again started, as the USSR had decreed that its JUNOST model had a monopoly on portable televisions in the Comecon. Lay the Table Lay the Table provides a modicum of insight into exceptional examples of kitchen and table design. Some of the few industrial raw materials that the DDR had available were those required for glass, ceramics and porcelain. Th is enabled East German design- ers to develop beautiful and practical tableware and gastronomi- cal products. As well as the ubiquitous aluminium even precious metals were sometimes used. Trendsetters in this field were VEB AUR BESTECK-UND-SILBERWARENWERKE (ABS) in the West-Saxonian Ore Mountains. Christa Bohne was a leading ABS designer who made a gastronomical series of such form quality that it is still being used in East Germany. Other kitchenware was made out of plastic by the DDR petrochemical industries from local brown coal and Soviet oil. Th e electrical industry provided modern kitchen appliances, mechanising households. Clean is Beautiful Clean is beautiful means that if everything was to be spic and span, the applicances that were supposed to assist with that should also be good to look at. Th at applied to East Ger man vacuum cleaners in particular. The com monest and best-known examples were made by Omega from Altenburg, Th uringen, and were designed by professional designers since the late 1950s. A number of these handy and durable devices are still in use. A particularly refi ned example is the multifunctional hand- vacuum cleaner HS7005 from 1962, which could also be used as an electrical brushing or polishing device. It was exported to the West in large numbers, e.g. to the Netherlands, where it was called the “poly S” and was sold by a Rotterdam fi rm, without reference to its DDR heritage. Put on & Take o Put on & Take off refers to a small but important look at East German textile and fashion trends in the 1950s and 60s, and in the development of the sewing industry, which was of world-beat- ing class right up to the collapse of the DDR. Th e clothes shown here are made from cotton and synthetic fi bres. Th ese materials also gained popularity in the DDR in the 1960s. Typical teenagers’ clothes and ladies’ fashion are shown alongaside designer fabrics. A bikini from the late 1960s is also exhibited, which was not only named aft er the nuclear test atoll, but in this sizeable form would have been able to support a similarly atomic bosom. Finally we present a suit made from woven Präsent20 polyester fabric, devel oped to celebrate the DDR’s 20th anniversary in 1969. All exhibited objects are part of the large private Berlin collection of Günter Höhne, design historian, cultural publicist and author. More information on the collection and accompanying archive: www.industrieform-ddr.de Günter Höhne’s new book “ Die geteilte Form Deutsch Deutsche Design Aff ären 1949-1989” will be published (in German) on October 1st at Fackelträger Verlag Kohln. http://industrieform-ddr.de |
     |